Klasa politike, pengese per progresin e Shqiperise

drejt demokratizimit dhe integrimit ne BE

Koha Jone

Shkurt 2005

Interviste me D. Mirela Bogdanin, autore e librit “Shqiperia dhe Bashkimi Europian: Integrimi Europian dhe Perspektiva e Pranimit” dhe shqiptarja e pare e integruar ne Partine Konservatore Britanike

Dr. Bogdani, para disa kohesh ju i prezantuat lexuesit shqiptar librin "Shqipëria dhe Bashkimi Europian". A mund të na thoni arsyet që ju detyruan të fokusoheshit pikërisht në këtë subjekt?

Maredheniet e Shqiperise me Bashkimin Europian, rruga qe ajo ka nisur drejt bashkimit me familjen e madhe Europiane, qe ka qene aspirata e shqiptareve qe fill pas shembjes se komunizmit, perspektiva e afert apo e larget e ketij bashkimi, jane ceshtje qe sot i interesojne te gjithe shqiptareve. Kjo eshte nje teme jo thjesht bashkёkohore, por edhe njё çёshtje prioritare pёr Shqipёrinё, meqenёse e gjithё politika e saj e brendshme dhe e jashtme ёshtё e fokusuar rreth integrimit nё strukturat Euro-Atlantike. Arsyeja tjeter qe me beri te fokusohesha ne kete subjekt eshte sepse kjo eshte aktualisht fusha ime e studimit dhe interesit, pas studimeve te mia pikerisht ne fushen e Politikes Europiane. Gjate kohes qe shkruaja dizertacionin mbi kete teme, hasa ne veshtiresi te medha ne lidhje me gjetjen e literatures perkatese nga autore shqiptare apo te huaj,  veshtiresi qe e hasin pergjithesisht te gjithe studentet apo studiuesit shqiptare. Shfletoja libra, revista e periodike dhe gjeja studime e punime deri nga Moldavia e Bjellorusia, po asnje nga Shqiperia. Pra nje tjeter arsye qe me shtyu te beja nje liber (ose me sakte te konvertoja dizertacionin) ishte qe ky punim do te vlente si  kontribut nё pasurimin e literaturёs shqiptare, nga kёndvёshtrimi akademik, nё fushat e tranzitologjisё, demokracisё dhe qeverisjes, çёshtjeve europiane dhe integrimit europian (ky eshte libri i dyte qe fokusohet ne temen e BE-se pas atij te shkruar nga Prof. Paskal Milo). Meqenese sic e thashe Shqipёria ёshtё njё nga vendet mё pak tё studiuara apo njё nga “zonat më pak të paeksploruara”, krahasuar me shumё nga vendet e tjera ish-komuniste tё Europёs Lindore, mendova qe libri do te ishte nje kontribut edhe ne literaturen e huaj, gjithnjё nё rritje, tё marrёdhёnieve midis BE-së dhe ish-vendeve komuniste europiane.

Shqipëria ka qenë ndër të parët shtete të ish-bllokut lindor që menjëherë pas rënies së komunizmit shprehu vullnetin për t'u integruar në BE. Por ne jemi koshientë që ende qëndrojmë shumë larg ditës së anëtarësimit me të drejta të plota në familjen europiane. A mund të na thoni se cilët janë këta faktorë që kushtëzojnë përmbushjen e kësaj aspirate?

Jo vetem ne nivelin e popullit dhe masave (te gjithe akoma i kemi te paharrueshme kujtimet e diteve te demonstratave te dhjetorit ku parrulla qe mbizoteronte ishte “E duam Shqiperine si gjithe Europa”), por edhe ne kuadrin shteteror e politik, integrimi europian i Shqiperise u vu si prioritet i qeverive shqiptare qe ne vitin 1991, ashtu si per te gjithe vendet e tjera te sapo dala nga komunizmi. Por ndersa tete nga keto vende bene perpjekje serioze dhe munden t’i bashkohen Europes ne maj te vitit te kaluar, Shqiperia eshte akoma duke u perpelitur ne nje tranzicion te veshtire e te gjate. Jo vetem vendet e Europes Lindore kane qene te interesuara t’i bashkangjiten BE-se, po dhe vete BE-ja eshte e interesuar te perfshije brenda saj gjithe pjesen e ngelur te Europes ne kuadrin e politikes zgjeruese (Enlargements), per te mbyllur keshtu hendekun artificial ndërmjet pjesës perëndimore dhe asaj lindore të kontinentit. Pas hyrjes ne BE te vendeve me te zhvilluara te ish bllokut komunist, vemendja e BE-se tani eshte drejtuar tek Ballkani, nen argumentimin qe Ballkani ёshtё njё pjesё integrale e Europёs dhe unifikimi i saj nuk do tё quhet i kompletuar deri sa tё pёrfshijё pjesёn e saj jug-lindore. Fatmiresisht BE-ja ёshtё e pёrkushtuar tё ndryshojё imazhin e Ballkanit, qё shihet nga bota e jashtme si njё ishull i destabilitetit nё zemёr tё Europёs, qё veç eksporton emigrantё dhe importon trupa paqeruajtёse. Keshtu pas Rumanise e Bullgarise qe pritet te hyjne ne BE ne janar te 2007, Ballkani Perendimor, si eshte quajtur grupimi i ri gjeo-politik prej pese shtetesh ku ben pjese dhe Shqiperia, pritet te jete ne valen e ardhshme te zgjerimeve te BE-se. Ajo e ka filluar kete process qe ne 1999 nepermjet njё strategjie specifike te dimensioneve rajonale, te quajtur “Proçesi i Stabilizim-Asocijimit”, i cili ne vetvete pёrbёhet nga dy komponente kryesore: marrёveshja kontraktuale e quajtur “Marrёveshja e Stabilizim-Asocijimit” dhe programi i ndihmes i quajtur “CARDS”. Megjithate vullneti dhe deshira e mire e BE-se per te ndihmuar keto vende dhe Shqiperine nuk do te thote qe ato t’a fitojne anetaresine “falas”. Qe te behesh pjese me te drejta te barabarta e nje “klubi” qe perfaqeson mireqenie ekonomike, siguri, demokraci e shtet ligjor, do te thote te perqasesh me te tilla nivele, perkundrazi asnje s’ta hap deren. Qe te kalosh ate “prag” duhet te plotesosh kushte te caktuara te cilat nuk jane te lehta, por as te pamundura. Keto kushte te formuluara nga Kёshilli Europian nё 1993, te nevojshme per anёtarёsimin nё Bashkimin Europian njihen me emrin “Kriteret e Kopenhagenit”. Ato kerkojne nga vendet kandidate se pari stabilitetin e institucioneve tё cilat garantojnё demokracinё, shtetin ligjor dhe tё drejtat e njeriut dhe se dyti ekzistencёn dhe zhvillimin e njё ekonomie tregu funksionale.

Në kuadër të Marrëveshjes së Stabilizim-Asocijmit, mendoni se Shqipëria ka bërë hapa përpara në përmbushjen e ketyre detyrimeve?

Ne se i behet nje analize situates aktuale politike dhe social-ekonomike te Shqiperise e po t’i krahasosh treguesit tane te cdo fushe me kriteret e Kopenhagenit, rezulton se Shqiperia ne stadin aktual eshte shume larg plotesimit te ketyre kritereve.  Ka akoma sfida tё shumta qё duhen kapёrcyer si: zhvillimi i njё mire-qeverisjeje, pёrforcimi i demokracisё dhe sigurimi i zgjedhjeve tё lira dhe tё ndershme, forcimi i shtetit ligjor, zhvillimi i shoqёrisё civile, mbrojtja dhe respektimi i tё drejtave tё njeriut, intensifikimi i luftёs kundёr krimit tё organizuar, trafiqeve dhe korrupsionit. Tё tjera sfida tё rёndёsishme pёrfshijnё pёrmirёsimin e administratёs publike dhe strukturave tё tjera qё kanё lidhje me implementimin e MSA-sё, si dhe sigurimin e pёrafrimit tё legjislacionit tё BE-sё.  Ne lidhje me kriterin e dyte te Kopenhagenit, ndonёse indikatorёt makro-ekonomikё janё tё kёnaqshёm, ekonomia reale ёshtё nё krizё, pёr faktin qё kjo rritje vjen kryesisht nga remitancat (parate e emigranteve) dhe pastrimi i parave, ekonomia “gri” zё njё pёrqindje tё lartё tё GDP-sё, buxheti varet nё masё tё madhe nga financimet e jashtme, sektori privat ёshtё i dobёt, ngarkesa fiskale ёshtё e lartё dhe niveli i FDI-sё i ulёt. Problemet sociale jane gjithashtu te mprehta, si polarizim i madh dhe pabarazi tё theksuara, varfёri e madhe dhe papunёsi e lartё, rënie e nivelit të sistemit arsimor dhe shёndetёsor, emigracion i lartё, urbanizim i pakontrolluar dhe probleme tё rёnda mjedisore (pa u ndalur ketu tek uji e dritat – akoma probleme kronike te pazgjidhura ne nje vend europian ne shekullin e 21te!).

Kush jane arsyet apo pergjegjes per kete situate?

Shqiperia po has veshtiresi e probleme gjate nje tranzicioni te veshtire, drejt nje demokratizimi te ngadalshem dhe me nje ecuri shume te ngadalshme te reformave, gje qe e bejne ate te jete vite larg plotesimit e kritereve te Kopenhagenit. Sigurisht arsyet per kete mungese progresi jane komplekse. Kjo lidhet qe me trashёgimine historike te Shqipёrisё nga Perandoria Otomane (500 vjet) dhe nga komunizmi (50 vjet), te cilet janё faktorё influencues nё pengimin e tranzicionit tё saj tё suksesshёm drejt njё demokracie liberale moderne. Shqipёria pati njё pikёnisje shumё tё dobёt social-ekonomike ne 1990, duke qёnё vendi mё i varfёr i Europёs. Ishte vendi qe vuajti njё prej regjimeve diktatoriale mё tё egra nё bllokun komunist dhe vendi me i izoluar (jo vetem ndёrprerje e cdo lloj lidhje ekonomike, politike dhe kulturore me botёn e jashtme por dhe mungesa e ekzistencёs se asnjё organizatё nderkombёtare nё vend deri nё vitin 1991). Pёr kёtё arsye, Shqipёria nuk trashёgoi njё traditё tё fortё tё kapitalizmit dhe tё demokracisё, duke perbere edhe brenda bllokut kominist nje rast te vecante apo perjashtim. Pёr mё tepёr, ngjarjet e pas 1991 si ajo e 1997 dhe 1999 shenuan hapa prapa seriozë ne proçesin e demokratizimit dhe zhvillimit. Por mbi tё gjithё kёto faktorё afat-gjatё dhe afat-mesёm, faktori kryesor qё ka penguar Shqipёrinё tё arrijё rezultate pozitive nё reforma dhe zhvillim gjatё tranzicionit ka qenё udhёheqja e dobёt, e paaftё dhe e papёrgjegjshme politike. Perpektiva e hyrjes sё Shqipёrisё nё Bashkimin Europian varet nё njё masё tё madhe nga klasa politike nё vend, si faktori mё i rёndёsishёm dhe i pushtetshёm, ndёrmjet tё gjithё aktorёve tё tjerё kombёtarё. Por elita politike e vendit nuk ka jo vetёm kompetencёn, po as ndershmёrinё dhe dёshirёn pёr t’i shёrbyer popullit dhe vendit tё saj. Ajo ka treguar njё mungesё kronike tё pёrgjegjshmёrisё, vullnetit, profesionalizmit dhe pёrkushtimit pёr tё zgjidhur problemet e brendshme madhore tё vendit.

Megjithate klasa politike shqiptare eshte ne favor te integrimit dhe hyrjes se Shqiperise ne Europe!

Klasa politike shqiptare ёshtё nё favor tё anёtarёsimit nё BE, por ajo e pёrdor atё si retorikё dhe jo si aspiratё. Çёshtja e hyrjes sё Shqipёrisё nё BE pёrdoret nga klasa politike nё pushtet pёr tё fituar kredibilitet pёr vete dhe pёr tё siguruar mbёshtetjen e elektoratit, pёr tё fituar betejat politike me slloganet e demokracisё dhe Europёs. Nga ana tjetёr ajo pёrdoret, kur nevojitet, si “analgjezik” pёr tё qetёsuar dhimbjet e shkaktuara nga krizat e shpeshta politike. Njё tjetёr arsye pёr kёtё ёshtё qё klasa politike ёshtё nёn presionin e strukturave tё krimit tё organizuar, tё cilёt janё tё interesuar t’a lёnё Shqipёrinё jashtё kontrollit europian. Duke pasur parasysh nivelin e lartё tё korrupsionit dhe lidhjet e nje pjese te politikanёve me krimin e organizuar, ky ёshtё njё synim qё ato nё tё vёrtetё nuk janё tё interesuar t’a arrijnё, pёr arsyen e thjeshtё se demokraci dhe anёtarёsimi nё BE do tё thotё dhënie fund e shfrytёzimit të burimeve tё vendit dhe popullit pёr pёrfitime personale, jo mё para tё pista nё xhepat e tyre. Nje tjeter arsye pse elita politike e perdor kete retorike eshte per t’i bërë qejfin komunitetit nderkombetar, ne vecanti BE-së dhe SHBA-së. Emrat dhe etiketat llamburitese qё ju vihen kabineteve tё reja qeveritare tё tilla si “Aleanca pёr Integrim” nuk e afrojnё Europёn, ato janё thjesht instrumenta demagogjike. Ato qё e afrojnё Europёn janё puna e madhe, pёrgjegjshmёria dhe pёrkushtimi.

Dr. Bogdani libri juaj është vlerësuar si një "udhërrëfyes" në kompleksitetin që shfaqin marrëdhëniet e vendit tonë me BE-në. Sipas jush a mund të arrijë ky libër t'i japë lexuesit përgjigjen e saktë se kur do të anëtarësohet Shqipëria në Europë?

Sic e thashe me pare, Shqipёria ёshtё njё nga pesё vendet e Ballkanit Perёndimor tё cilat aspirojnё tё pranohen nё BE.  Dy vende tё kёtij grupi, Kroacia dhe Maqedonia e kanё negociuar Proçesin e Stabilizim-Asocijimit. Maqedonia nёnshkroi Marreveshjen e Stabilizim-Asocijimit nё Prill 2001, i cili hyri nё fuqi nё 1 Prill 2004.  Kroacia e nёnshkroi MSA-nё nё Tetor 2001, pas hapjes sё negociatave nё 2000. Shqipёria i filloi negociatat nё Shkurt 2003 (pra tre vjet prapa) dhe shpresohet te nёnshkruaje MSA-nё nё 2005. Kroacia si vendi mё i avancuar i Ballkanit Perёndimor shpreson pёr t’u bёrё anёtare e BE-sё nё 2009. Arsyeja per kete eshte se ajo po tregon njё pёrkushtim tё madh pёr plotesimin e kushteve dhe implementimin e MSA-sё dhe njё vendosmёri nё pёrpjekjet pёr vendosjen e njё demokracie tё vёrtetё nё vend. Ndersa per Shqiperine kjo perspektive ne kushtet aktuale duket shume e larget: pra nese situata do vazhdoje sic eshte dhe reformat do te ecin me kete ritem, dhe kryesorja per sa kohe do vazhdoje te ekzistoje kjo klase politike aktuale e cila nuk po tregon asnjё dёshirё tё vёrtetё, pёrgjegjёsi dhe pёrkushtim t’a kryejё kёtё mission (shtoi faktin qe periudha e implementimit tё MSA-sё pёr Shqipёrinё eshte percaktuar dhjetё vjet), do tё thotё qё Shqipёria ka pak gjasa qё t’i bashkohet BE-sё para vitit 2018. Gjithsesi nёse nuk do tё ishte pёr rolin e BE-sё, SHBA-se, organizatave te tjera si Keshilli i Europes etj dhe komunitetit nderkombetar ne teresi, si dhe faktit qё tё gjithё vendet europiano-lindore shpejt a vonё po bёhen pjesё e "Europёs sё bashkuar", Shqipёria do tё vazhdojё tё jetё njё "Republikё Ballkanike Bananesh", e braktisur nё duart e politikanёve dhe qeverive tё papёrgjegjshme dhe tё paafta, ku lulezojnё korrupsioni dhe krimi i organizuar, ku nga njёra anё kriminelёt, mafiozet dhe një pjesë politikanёsh bёjnё jetё lluksoze e gёzojnё privilegje e pasuri, dhe nga ana tjetёr shumica e popullit jeton nё varfёri.

Po sa i përket ecurisë së mëtejshme të marrëdhënieve Shqipëri-BE, si mund t'i parashikoni ato?

Nje moment shume i rendesishem dhe kyc ne keto marredhenie jane zgjedhjet parlamentare te ketij viti. Perfaqesuesit e BE-se dhe komunitetit nderkombetar po paralajmerojne permes deklaratave dhe mesazheve te njepasnjeshme qe zgjedhjet e ardhshme do te jene nje provё dhe parakusht pёr Shqipёrinё pёr nёnshkrimin e MSA-sё dhe ne pergjithesi per integrimin e vendit nё Bashkimin Europian. BE-ja e ka bere te qarte se nëse zgjedhjet e 2005 nuk do të mbahen në përputhje me normat ndërkombetare ajo do të pezullojë negociatat lidhur me marrëveshjen e stabilizim-asocijimit me Shqipërine apo do ndermarre masa te tjera ne lidhje me ndihmat financiare. Kjo mund te çoje ne nje keqesim deri ngrirje te maredhenieve te Shqiperise me BE-ne. Por megjithёse po paralajmёrohen vazhdimisht pёr kёtё situatё serioze dhe pasojat qё sjell pёr demokracinё dhe integrimin europian mungesa e zgjedhjeve tё lira e tё ndershme, qeveria shqiptare dhe klasa politike nuk duken se kanё ndёrmend t’a marrin seriozisht pёr t’a zgjidhur kёtё problem themelor edhe nё keto zgjedhje. Veç problemeve te shumta te karakterit politik e teknik, ajo qё ka filluar te ndihet proçesi i seleksionimit tё kandidatёve po degjeneron gjithnjё e mё shumё nё “biznese ordinere” ndёrmjet “kandidatёve” dhe kryetarёve tё partive, nё vend tё zhvillimit tё njё gare tё hapur dhe tё ndershme. Njё tjetёr fenomen negativ ёshtё rritja e numrit tё individёve me njё tё kaluar tё dyshimtё ekonomike dhe morale qё duan tё kandidojnё nё zgjedhje, nё vend tё njerёzve me integritet qё pёrfaqёsojnё siç duhet elektoratin dhe punojnё pёr tё me pёrgjegjёsi. Megjithate, ajo qe duhet theksuar eshte qe BE-ja duhet te jete me strikte ndaj klases politike shqiptare (te mos mjaftohet vetem me kritika e rekomandime neper samite e raporte zyrtare), dhe me aktive ne politiken tone te brendshme, si qe psh me rolin qe luajti ne rastin e zgjedhjeve te fundit ne Ukrahine.

Per te shkruar librin ju ka ndihmuar ekperience juaj e gjate ne administraten publike si dhe angazhimi juaj prej disa vitesh ne politiken shqiptare. C’mund te na thoni ne lidhje me kete?

Une kam punuar ne administraten publike shqiptare per nje periudhe prej 9 vjetesh, pra e njoh shume mire ne te gjithe aspektet e saj dhe kjo vertet me ndihmoi per te bere analizen e saj ne librin tim. Fatkeqesisht administrata publike ne Shqiperi eshte akoma ne fazen e pare te quajtur administrata e hershme publike (early administration), e cila ka ekzistuar para 150 vitesh ne US dhe ne Europen Perendimore, karakteristike e se ciles ishin politizimi i skajshem, klientelizmi, nepotizmi, patronazhi e korrupsioni, akoma e pashnderruar ne nje administrate weberiane, apo aq me teper ne nje administrate moderne te stilit bashkekohor te “new management”. Meritokracia dhe profesionalizmi vazhdojne te jene koncepte “aliene”. Administrata shqiptare eshte shume larg asaj te nje shteti qe kerkon te europianizohet: çdo aspekt i punes, qe nga rekrutimi, emerimi, promovimi i nenpunesve civile e bazuar kjo ne “kritere” politike, nepotike apo korruptive e deri tek menazhimi, eficienca, produktiviteti ne arritjen e objektivave apo kryerjen e reformave. Vendimi se fundi i Këshillit te Ministrave per strategjine e nxitjes se punesimit në administratën publike të studentëve të diplomuar jashtë eshte nje mashtrim i rradhes dhe thjesht nje propagande ne prag zgjedhjesh. Pra si pёrfundim, ajo qe eshte theksuar dhe ne liber dhe qe eshte nje konkluzion i te gjithe raporteve zyrtare eshte se administrata publike shqiptare akoma nuk ёshtё efiçiente nё rolin e saj pёr formulimin dhe kryerjen e politikave qeverisёse dhe pёr mё tepёr nuk ёshtё akoma nё pozitё pёr tё siguruar implementimin sic duhet tё instrumentave tё MSA-sё. BE-ja nё mёnyrё tё qartё ka pёrcjellё mesazhin qё pёr aq kohё sa nuk do tё bindet se kapacitetet administrative janё nё gjendje pёr implementimin e reformave, negociatat e MSA-sё nuk do tё finalizohen.   

Lidhur me angazhimin tim ne politike, eshte e vertete qe kam qene prej 4 vjetesh e angazhuar ne nje nga partite e djathta shqiptare si dhe ne çeshtjen e “gruas ne lidership”, pra te perpjekjeve per rritjen e perfaqesimit te gruas ne partite politike dhe ne pozicionet vendim-marrese. Ishte vertet nje eksperience, ndonese ne shumicen e kohes negative, per faktin qe politika shqiptare eshte akoma shume primitive, ka mungese te kultures politike, mungese koncensusi, mungese transparence dhe te demokracise se brendshme ne parti dhe partite politike shqiptare jane parti te tipit “kryetare + vule” dhe veç te tjerash, shume maskiliste. Keshtu qe, veçanerisht pjese te caktuara te librit tim, si ato mbi partite politike, zgjedhjet, administraten publike apo fenomenin e “hemorragjise se trurit”, i kam shkruar me kenaqesi, duke qene vete aktore dhe pjesemarrese ne to dhe duke pasur ekperiencat e mia direkte.

Tani qe jeni e anetaresuar ne Partine Konservatore Britanike (besoj se jeni e para shqiptare qe aderoni ne nje parti te tille, apo jo?), pra e angazhuar ne politiken britanike, cfare ndryshimesh vereni krahasuar me politiken apo partite politike shqiptare?